Τα ευρωπαϊκά μοντέλα πολυπολιτισμικότητας και η κριτική τους

  • Δημοσιεύτηκε: 05 Ιούλιος 2008

    Κατά τον Αμερικανό αναλυτή του Κέντρου Nixon Robert S. Leiken το πολυπολιτισμικό πείραμα της Ευρώπης μπορεί να περιγραφεί ως «καταιονισμός των μειονοτήτων με δικαιώματα, ενώ τις απομόνωνε από την κοινωνία, παρά τις απορροφούσε σε αυτήν» (1). Είναι τα πράγματα όντως έτσι; Αναφορικά με την ενσωμάτωση των μεταναστών στις Ευρωπαϊκές κοινωνίες μπορούμε να ξεχωρίσουμε δύο βασικά μοντέλα. Το ένα είναι το «φιλελεύθερο» που ακολουθήθηκε κυρίως από την Βρετανία και την Ολλανδία και το δεύτερο είναι το «αφομοιωτικό» που ακολουθήθηκε στην Γαλλία.

    Στην Βρετανία και στην Ολλανδία «η πολιτική κοινότητα βασίζεται στο Σύνταγμα, τους νόμους και την υπηκοότητα...[Από τους μετανάστες] απαιτείται η τήρηση των πολιτικών κανόνων αλλά αναγνωρίζονται οι πολιτισμικές και οι εθνοτικές διαφορές» (2). Οι δύο αυτές χώρες ακολούθησαν μία πολιτική η οποία ενθάρρυνε την προσκόλληση των μεταναστών στις εθνοτικές τους κοινότητες και στον πολιτισμό τους ενώ το κράτος έλαβε μέτρα «θετικών διακρίσεων» υπέρ των μεταναστών. Όπως τονίζει η ερευνήτρια του ΕΛΙΑΜΕΠ Άννα Τριανταφυλλίδου «η Βρετανία έχει ... μία φιλελεύθερη πολιτική υπηκοότητας (οι αλλοδαποί μπορούν να κάνουν αίτηση για υπηκοότητα μετά από πέντε χρόνια νόμιμης διαμονής στην χώρα και μπορούν να κάνουν αίτηση για άδεια διαμονής αορίστου χρόνου μετά από τέσσερα χρόνια νόμιμης διαμονής), αλλά ακολουθεί ένα μοντέλο ενσωμάτωσης βασιζόμενο στις [εθνοτικές και θρησκευτικές] κοινότητες. Κατά την Βρετανική προσέγγιση, τα συλλογικά δικαιώματα και τα αιτήματα των εθνοτικών και θρησκευτικών ομάδων αναγνωρίζονται και ικανοποιούνται» (3).

    Για την Ολλανδία, η Τριανταφυλλίδου τονίζει ότι «η περίπτωση της Ολλανδίας μοιάζει περισσότερο με το Βρετανικό υπόδειγμα. Ακολούθησε το λεγόμενο συναινετικό (consociational) μοντέλο... Στο μοντέλο αυτό, οι εθνοτικές μειονότητες θα ενσωματώνονταν χαλαρά και σχετικά αυτόνομα... Παρ' όλ' αυτά, κατά τα τελευταία δύο χρόνια πολλοί Ολλανδοί πολιτικοί και διανοούμενοι έχουν υποστηρίξει ότι το μοντέλο αυτό είναι πολύ χαλαρό και ότι η ενσωμάτωση έχει αποτύχει. Οι Ολλανδοί πολίτες από διαφορετικές εθνοτικές καταγωγές ζούσαν εξ' αρχής και εξακολουθούν να ζουν παράλληλες ζωές, χωρίς να έχουν ενσωματωθεί πλήρως σε μία ενιαία πολιτική κοινότητα» (4).

    Στην Γαλλία, «το έθνος ορίζεται ως η πολιτική κοινότητα, με Σύνταγμα, νόμους και υπηκοότητα. Οι μετανάστες μπορούν να «αφομοιωθούν» στην κοινωνία, εφ' όσον δεχθούν τους πολιτικούς κανόνες και την εθνική κουλτούρα» (5). Η Γαλλία επομένως δεν διέκρινε τους πολίτες της με βάση την εθνότητα ή το θρήσκευμα. Ήταν «Γάλλοι» εφ' όσον ασπάζονταν τις αξίες της Republique. Με αυτό το σκεπτικό η χώρα δεν έπαιρνε κανένα μέτρο «θετικής διάκρισης». Όπως τονίζει η Τριανταφυλλίδου «το Γαλλικό μοντέλο προωθούσε την ατομική αφομοίωση σε μία κυρίαρχη Γαλλική πολιτική κουλτούρα ... αφήνοντας την έκφραση των θρησκευτικών και εθνοτικών διαφορών στον προσωπικό κόσμο. Η Γαλλία ακολούθησε επίσης μία πολιτική ανοικτής υπηκοότητας βασιζόμενης στην αρχή του ius soli (τα παιδιά που γεννιούνται στην Γαλλία γίνονται αυτομάτως Γάλλοι πολίτες)... Αυτή η ατομικιστική άποψη της ενσωμάτωσης δεν έχει, παρ' όλ' αυτά συμβάλλει σε μία πιό ενεργή πολιτική ενσωμάτωση των εκ μετανάστευσης πολιτών» (6).

    O William Pfaff της International Herald Tribune (7) υπογραμμίζει την ζημία που προκάλεσε η «πολιτική ορθότης» στον τρόπο χειρισμού του μεταναστευτικού ζητήματος στην Ευρώπη, η οποία κατά αυτόν πληρώνει το τίμημα της «πολιτισμικής αφέλειας» την οποία επέδειξε. Ο Pfaff θεωρεί πολύ ενδιαφέρουσα την Ολλανδική περίπτωση καθώς «οι Ολλανδοί - όπως και οι Βρετανοί - είπαν ότι σκοπός τους ήταν μία πολυπολιτισμική κοινωνία αποτελούμενη από ίσους [πολίτες]... Η θέση τους ότι η Ολλανδία τελικά θα γινόταν μία ειρηνική πολυπολιτισμική κοινωνία, εντός της οποίας θα απορροφούνταν ο ευάριθμος πληθυσμός των μεταναστών ... ήταν καλοπροαίρετη, αλλά μη-ρεαλιστική».

    Κατά τον Pfaff το πρόβλημα εντοπίζεται στο ότι «αρκετές χώρες ... υιοθέτησαν μία πολιτική απεριόριστης ανοχής των πολιτισμικών διαφορών καθώς η απαίτηση αφομοίωσης εθεωρείτο ότι εμπεριείχε την «ρατσιστική» έννοια της υπεροχής... [Το πρόβλημα] δημιουργήθηκε από καλές προθέσεις συνδυασμένες με λάθος υποθέσεις αναφορικά με τις ανθρώπινες, κοινωνικές και πολιτικές πραγματικότητες της πολιτισμικής διαφοράς... [Οι] φυλετικές και πολιτισμικές διαφορές μεταφράζονταν ως λόγοι διακρίσεων και σύγκρουσης, και τοιουτοτρόπως όχι μόνον αποφεύγονταν, αλλά δεν αναγνωρίζονταν. Κάποιες ψευδαισθήσεις για την φύση του ανθρώπου προωθούνταν - και προωθούνται. Οι άνθρωποι της Δύσεως θέλουν να πιστεύουν σε αυτές τις ψευδαισθήσεις, παρά τα όσα έχει κάνει η ιστορία για να τις καταρρίψει».

    Και οι ψευδαισθήσεις αυτές «περιλαμβάνουν την πεποίθηση ότι οι βασικές αξίες των Δυτικών δημοκρατιών είναι έμφυτες, και ότι η εκπαίδευση, η φιλελευθεροποίηση των πολιτικών και κοινωνικών θεσμών, και η πολιτική δράση μπορεί να απελευθερώσει αυτές τις αξίες μεταξύ ανθρώπων οι οποίοι δεν τις αναγνωρίζουν ακόμα. Θεωρείται ότι όλοι βαδίζουν όχι μόνον προς την φιλελεύθερη δημοκρατία, αλλά επίσης προς την εκκοσμίκευση ή την θρησκευτική αδιαφορία. Οι Δυτικές πολιτικές (ακόμα και οικονομικές) αξίες θεωρούνται ως παγκόσμιες, ότι ισχύουν για όλες τις κοινωνίες τώρα και για το μέλλον... Επιδεικνύεται αδιαφορία ή άγνοια για την ηθική πολυπλοκότητα της ανθρώπινης φύσης κατά το παρελθόν. Όλα καταλήγουν σε μία αφελή εκδοχή της πεποίθησης στην αναπόφευκτη ανθρώπινη πρόοδο που προέκυψε κατά τον Γαλλικό Διαφωτισμό ... και την οποία η ιστορία έχει καταρρίψει επανειλημμένως» (8). Όπως, τελικά, συμπεραίνει ο Pfaff «οι μετανάστες που δημιουργούν προβλήματα στην Ευρώπη είναι σχεδόν όλοι μη-Ευρωπαίοι, με διαφορετική κουλτούρα και αφομοιώνονται δύσκολα» (9).

    Ο Martin Wolf των Financial Times υποστηρίζει ότι «προκειμένου μία πολιτική κοινότητα να ευημερήσει πρέπει τουλάχιστον να υπάρχει συμφωνία για τους κανόνες του παιχνιδιού... Αυτό συμπεριλαμβάνει τις μεθόδους επιλογής της εκτελεστικής, δικαστικής και νομοθετικής εξουσίας. Καλύπτει το τι δικαιούνται να κάνουν. Αφορά επίσης τα δικαιώματα των ατόμων σε σχέση με το κράτος και τους συμπολίτες τους. Αφορά, εν ολίγοις, τόσο την νομιμότητα όσο και τα όρια της εξουσίας. Μία κοινωνία όπου δεν υπάρχει συμφωνία στα ερωτήματα αυτά θα είναι είτε καταπιεστική είτε στα όρια εμφυλίου πολέμου... Παρ' όλ' αυτά οι απαιτήσεις μίας κοινής πολιτικής κουλτούρας ξεπερνούν αυτές τις επίσημες προϋποθέσεις. Μία δημοκρατική πολιτεία θα λειτουργήσει μόνον εάν η ταύτιση των πολιτών με την κοινότητα ως σύνολο, ή τουλάχιστον με την κοινή διαδικασία, ξεπερνά την πίστη τους προς ένα τμήμα [της κοινότητας]... Μία πολυπολιτισμική κοινωνία θα είναι πολιτικώς πραγματοποιήσιμη, επομένως, μόνον αν μοιράζεται μία ευρεία πολιτική κουλτούρα... Το να υποστηρίζουμε οτιδήποτε άλλο είναι επικίνδυνο και ταπεινωτικό. Είναι επικίνδυνο γιατί καταστρέφει την πολιτική κοινότητα. Είναι ταπεινωτικό γιατί υποτιμά την υπηκοότητα. Υπ' αυτήν την έννοια, τουλάχιστον, η πολυπολιτισμικότητα πρέπει να εγκαταλειφθεί ως ανοησία» (10).

    Οι τάσεις και οι απόψεις της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης επί του θέματος διαφάνηκαν ξεκάθαρα στην συγκριτική ανάλυση των στοιχείων του Ευρωβαρομέτρου των ετών 1997, 2000 και 2003 για τις χώρες της ΕΕ των 15 από καθηγητές του πανεπιστημίου του Nijmegen (11) για λογαριασμό του Ευρωπαϊκού Κέντρου Παρακολούθησης του Ρατσισμού και της Ξενοφοβίας (EUMC) και η οποία δημοσιεύθηκε τον Μάρτιο του 2005. Ας σημειωθεί ότι τα στοιχεία αφορούν στάσεις της κοινής γνώμης πριν από τα ισλαμικά τρομοκρατικά χτυπήματα στην Μαδρίτη και στο Λονδίνο, πριν από τις φυλετικές εξεγέρσεις στην Γαλλία, αλλά και πριν από την δημοσίευση των σκίτσων του Μωάμεθ, γεγονότα που σίγουρα έχουν αυξήσει τις αρνητικές στάσεις απέναντι στην μετανάστευση, την πολυπολιτισμικότητα και τα παρελκόμενά της.

    Σύμφωνα με την ανάλυση των στοιχείων, τα ευρήματα ήταν τα εξής:

    • μία σταθερή μειονότητα (το 25%) των Ευρωπαίων της ΕΕ των 15 αντιτίθεται στην πολυπολιτισμική κοινωνία (12)
    • μία αυξανόμενη πλειονότητα (το 60%) των Ευρωπαίων της ΕΕ των 15 υποστηρίζει την άποψη ότι η πολυπολιτισμική κοινωνία έχει φθάσει στα όριά της (13)
    • μία αυξανόμενη μειονότητα (το 22%) των Ευρωπαίων της ΕΕ των 15 τάσσεται υπέρ πολιτικών επαναπατρισμού νομίμων μεταναστών (14)

    Αξίζει να σημειωθεί ότι, σύμφωνα με την ίδια ανάλυση, στις χώρες στις οποίες κυρίως αναφερθήκαμε (Ηνωμένο Βασίλειο, Ολλανδία και Γαλλία) κατά την περίοδο 1997-2003 υπήρξε σημαντική αύξηση τόσο στην αντίσταση στην πολυπολιτισμική κοινωνία, όσο και στην πεποίθηση ότι η πολυπολιτισμική κοινωνία έχει φθάσει στα όριά της, ενώ ομοίως σημαντική αύξηση σημείωσε στις χώρες αυτές και η υποστήριξη πολιτικών επαναπατρισμού (15).

    Αντίσταση στην πολυπολιτισμική κοινωνία Όρια στην πολυπολιτισμική κοινωνία Υποστήριξη πολιτικών επαναπατρισμού
    Ηνωμένο Βασίλειο 20,3% 68,1% 27,7%
    Ολλανδία 21,6% 67,5% 19,9%
    Γαλλία 22,2% 64,1% 22,9%

    Το τι σημαίνουν αυτά για την Ελλάδα φαίνεται από το ερώτημα που θέτει ο αρθρογράφος Πέτρος Παπακωνσταντίνου: «Εδώ και λίγους μήνες, όμως, το μοντέλο της «πολυπολιτισμικής κοινωνίας», ένθεν και ένθεν του Ατλαντικού, βρίσκεται όχι απλώς υπό πίεση, αλλά, θα τολμούσε να ισχυρισθεί κανείς, υπό κατεδάφιση... Το ερώτημα τίθεται αβίαστα: Αν χώρες όπως η Αμερική και η Γαλλία βρίσκονται ενώπιον τόσο οξυμένων προβλημάτων, τι πρέπει να περιμένει κανείς για την Ελλάδα, μια χώρα που άρχισε να γίνεται από εξαγωγός, εισαγωγός μεταναστών μόλις προ ολίγων ετών; Απάντηση στο ερώτημα δεν αποτελούν, ασφαλώς, τα στερεότυπα των όψιμων οπαδών του «πολυπολιτισμικού μοντέλου», οι οποίοι μοιάζουν με εκείνους που πηγαίνουν σε πάρτι γενεθλίων όταν ο εορτάζων είναι ήδη νεκρός» (16).

    Παραπομπές
    1) Rennie David “Cosy concept of multiculturalism is shattered”, The Daily Telegraph 1/8/2005
    2) Baldwin-Edwards Martin και Schain Martin A. “The Politics of Immigration: Introduction”, West European Politics, 1994, vol. 17, no. 2, p. 12
    3) Triandafyllidou Anna “Why has the French multicultural model failed?”, ELIAMEP, 8/11/2005
    4) Triandafyllidou Anna “Why has the French multicultural model failed?”, ELIAMEP, 8/11/2005
    5) Baldwin-Edwards Martin και Schain Martin A. “The Politics of Immigration: Introduction”, West European Politics, 1994, vol. 17, no. 2, p. 12
    6) Triandafyllidou Anna “Why has the French multicultural model failed?”, ELIAMEP, 8/11/2005
    7) Pfaff William “Europe pays the price for cultural naivet?”, International Herald Tribune 25/11/2005
    8) Pfaff William “Europe pays the price for cultural naivet?”, International Herald Tribune 25/11/2005
    9) Pfaff William «Η Ε.Ε. ανακοινώνει ότι οι πόρτες της έχουν κλείσει», Καθημερινή/International Herald Tribune 30/9/2006
    10) Wolf Martin “When multiculturalism is a nonsense”, Financial Times 30/8/2005
    11) Coenders Marcel, Lubbers Marcel και Scheepers Peer “Majorities' attitudes towards minorities in European Union Member States: Results from the Standard Eurobarometers 1997-2000-2003. Report 2 for the European Monitoring Centre on Racism and Xenophobia [Ref. no. 2003/04/01].
    12) Αντίσταση στην πολυπολιτισμική κοινωνία: 1) είναι κακό για την κοινωνία να αποτελείται από ανθρώπους διαφορετικών φυλών, θρησκειών ή πολιτισμών, 2) η διαφορετικότητα στην χώρα από πλευράς φυλών, θρησκειών και πολιτισμών δεν την ισχυροποιεί.
    13) Όρια της πολυπολιτισμικότητας: 1) υπάρχει ένα όριο στο πόσοι άνθρωποι από άλλες φυλές, θρησκείες ή πολιτισμούς μπορεί να δεχθεί μία κοινωνία, 2) η χώρα έχει φθάσει στα όριά της, αν έρθουν περισσότεροι άνθρωποι από μειονοτικές ομάδες θα είχαμε προβλήματα.
    14) Υποστήριξη πολιτικών επαναπατρισμού νομίμων μεταναστών: 1) οι νόμιμοι μετανάστες από χώρες εκτός ΕΕ θα πρέπει να επαναπατρίζονται στις χώρες προέλευσής τους αν μείνουν άνεργοι, 2) οι νόμιμοι μετανάστες από χώρες εκτός ΕΕ θα πρέπει όλοι να επαναπατρισθούν στις χώρες προέλευσής τους.
    15) Coenders Marcel, Lubbers Marcel και Scheepers Peer “Majorities' attitudes towards minorities in European Union Member States: Results from the Standard Eurobarometers 1997-2000-2003. Report 2 for the European Monitoring Centre on Racism and Xenophobia [Ref. no. 2003/04/01] - Appendix 6, pp. 84-85.
    16) Παπακωνσταντίνου Πέτρος «Το τέλος ενός μύθου», Καθημερινή [Σχόλιο] 19/5/2006.

    * Ο Γιάννης Κολοβός είναι επικοινωνιολόγος και συγγραφέας του βιβλίου «Το Κουτί της Πανδώρας: Παράνομη Μετανάστευση και Νομιμοποίηση στην Ελλάδα». Το τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Το τέλος μίας ουτοπίας: η κατάρρευση των πολυπολιτισμικών κοινωνιών στην Δυτική Ευρώπη» μόλις κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Πελασγός.


    Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο τεύχος 11 (Μάιος 2008) του περιοδικού Patria.
    Κατηγορία: